Debaty sejmoweXII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie informacji o stanie wojennym i naprawieniu krzywd osobom represjonowanym

   Działając z upoważnienia pana premiera Jerzego Buzka, przedstawiam w porozumieniu z właściwymi ministrami pisemną odpowiedź na interpelację z dnia 20 maja 1998 r. pana posła Jana Kulasa przekazaną przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów w dniu 27 maja 1998 r.    Odpowiadając na interpelację pana posła Jana Kulasa, należy stwierdzić, że w sprawie wprowadzenia w grudniu 1981 r. stanu wojennego rząd zajmuje takie stanowisko, jakie zostało przedstawione przez posłów na Sejm II kadencji we wniosku mniejszości sprzeciwiającym się umorzeniu postępowania, które prowadziła Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej Sejmu w sprawie wprowadzenia i realizacji stanu wojennego.    W odpowiedzi na kolejne pytania przedstawione w interpelacji stwierdzam, co następuje:    1. W maju 1998 r. MEN skierowało do publicznej debaty projekt reformy systemu edukacji, który zawiera nowe propozycje w zakresie podstaw programowych kształcenia ogólnego. Z inicjatywy MEN proponowany dokument uwzględnia problematykę wychowawczą, w tym wychowanie patriotyczne i obywatelskie. Ogólnospołeczna debata umożliwi wnoszenie uzupełnień do podstaw programowych.    MEN zainicjowało w ten sposób prace na rzecz powrotu do polskiej szkoły wymiaru patriotycznego. Dalsze prace, w tym osobista aktywność nauczycieli i rodziców, zdecydują, na ile szkoły podejmą nowe możliwości.    Wychowanie patriotyczne oraz wychowanie obywatelskie wraz z edukacją historyczną mają stworzyć warunki całościowego spojrzenia na najnowszą historię Polski, w tym na istotę i konsekwencje stanu wojennego. Dzięki proponowanym zmianom programowym młode pokolenie uzyska możliwość obiektywnego zapoznania się z dramatycznymi wydarzeniami ostatnich lat. Wraz z upowszechnieniem pełnego wykształcenia średniego młode pokolenie Polaków w XXI w. będzie mogło zapoznać się z patriotycznym spojrzeniem na dzieje państwa i narodu.    2. Jest oczywiste, że odniesienie się do postępowania Sejmu II kadencji w sprawie stanu wojennego może być jedynie sprawą Sejmu, a nie rządu.    3. W latach 1992-1993 minister sprawiedliwości prokuratur generalny i podległe mu organy przedstawiły wyczerpujące informacje (wraz z wieloma dokumentami) dotyczące represji w okresie stanu wojennego - Komisji Nadzwyczajnej do zbadania skutków stanu wojennego Sejmu I kadencji. Przewodniczącym tej komisji był pan Bogdan Borusewicz.    Z informacji tych wynika, że w okresie od wprowadzenia stanu wojennego do roku 1989 powszechne jednostki organizacyjne prokuratury tymczasowo aresztowały łącznie 3551 osób pod zarzutami popełnienia czynów z dekretu o stanie wojennym i innych przestępstw politycznych. W wymienionym okresie sądy powszechne skazały natomiast łącznie 1716 osób oskarżonych o popełnienie tego rodzaju przestępstw. Z informacji Naczelnej Prokuratury Wojskowej wynika nadto, że w okresie od 13 grudnia 1981 r. do 21 lipca 1983 r. wszczęto postępowania karne przeciwko 2699 osobom o popełnienie przestępstw z dekretu o stanie wojennym i innych przepisów, mających związek z działalnością opozycyjną, przy czym wobec 2257 osób zastosowano tymczasowe aresztowanie. Akty oskarżenia do sądów wojskowych w tych sprawach wniesiono przeciwko 2113 osobom.    Równocześnie w okresie od 13 grudnia 1981 r. do roku 1989 kolegia ds. wykroczeń rozpoznały łącznie co najmniej 66 791 spraw o wykroczenia z dekretu o stanie wojennym i innych przepisów dotyczących działalności opozycyjnej. Pełne wykazy tych spraw także przekazano w 1993 r. sejmowej Komisji Nadzwyczajnej.    Począwszy od roku 1990 podejmowane były działania o charakterze prawnym mające na celu naprawienie krzywd okresu stanu wojennego. Z danych sporządzonych przez Departament Sądów i Notariatu - Wydział Kasacji w Sprawach Karnych wynika, że w okresie 1990-1997 r. minister sprawiedliwości - prokurator generalny wniósł na korzyść oskarżonych łącznie 1901 rewizji nadzwyczajnych i kasacji w sprawach o przestępstwa z dekretu o stanie wojennym i innych przepisów z nim związanych. Wszystkie one zostały przez Sąd Najwyższy uwzględnione. Szczególne nasilenie tych środków w 1993 r. było wynikiem przeprowadzonego wówczas, na polecenie I zastępcy prokuratora generalnego z 15 stycznia 1993 r. (RP 900/5/93), przeglądu spraw zakończonych prawomocnymi orzeczeniami o czyny z dekretu o stanie wojennym. W ramach tego przeglądu prokuratury wojewódzkie skierowały do prokuratora generalnego przeszło 620 wniosków o wywiedzenie rewizji nadzwyczajnych wobec ponad 1280 osób. Ponadto w 115 sprawach dotyczących ponad 170 osób złożono wnioski o wznowienie postępowania sądowego, zaś w przeszło 350 sprawach dotyczących co najmniej 630 osób dokonano zmiany prawomocnych postanowień o umorzeniu postępowania przygotowawczego (ar. 294 K.p.k.). Podobny przegląd przeprowadziły prokuratury wojskowe.    Dodać należy, że rewizje nadzwyczajne (w niewielkiej liczbie) w tego rodzaju sprawach, zwłaszcza w okresie 1990-1991 wnosił także I prezes Sądu Najwyższego. W pojedynczych wypadkach prokuratorzy podejmowali także działania z zakresu prawa cywilnego i prawa pracy, mające na celu usunięcie skutków represji o charakterze politycznym. Jednakże większość spraw o roszczenia pracownicze dochodzona była w odmiennym trybie przed komisją ustanowioną na podstawie przepisów ustawy z dnia 24 maja 1989 r. (DzU nr 32, poz. 172 z późn. zm.).    Dodać należy, że osoby, które zostały uniewinnione lub wobec których umorzono postępowanie w oparciu o art. 11 pkt 1 K.p.k. w wyniku nadzwyczajnych środków prawnych, korzystały w wielu wypadkach z możliwości dochodzenia roszczeń o odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu niesłusznego skazania bądź oczywiście bezzasadnego tymczasowego aresztowania.    Trudno określić dokładną liczbę osób internowanych. Minimum internowano 9784 osób (liczba podana przez przedstawiciela UOP w trakcie posiedzenia sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do badania skutków stanu wojennego). Według danych b. Biura Śledczego MSW internowano (stan na dzień 23.12.1982 r.) 10 132 osoby, przy czym wszystkie one były w tym samym dniu zwolnione. Powyższa różnica wynika najprawdopodobniej z faktu, że w Biurze Śledczym MSW dodano jedynie liczbę internowanych, nie biorąc pod uwagę, że zdarzały się przypadki ponownego internowania tej samej osoby. Według podsumowań dokonanych w Biurze Śledczym MSW w okresie od 13.12.1981 r. do 27.12.1982 r. z 32 023 osobami przeprowadzono tzw. rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze. W zasobie CA MSWiA brak materiałów, na podstawie których możliwe byłoby określenie skali zwolnień bądź innych działań, w tym ˝szykan˝ i ˝krzywd˝ z tytułu stosunku pracy.    Zakres praw pracowniczych przywracanych osobom pozbawionym zatrudnienia w okresie od sierpnia 1980 r. za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne określiły przepisy ustawy z dnia 24 maja 1989 r. (DzU nr 32, poz. 172, zm. DzU nr 64, poz. 391). W myśl tych przepisów pracownik uspołecznionego zakładu pracy, z którym stosunek pracy został rozwiązany w jakikolwiek sposób w związku z przekonaniami politycznymi, religijnymi pracownika albo z jego przynależnością związkową, prowadzeniem działalności związkowej lub samorządowej w okresie od sierpnia 1980 r., mógł w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r. zgłosić na piśmie gotowość ponownego podjęcia pracy w tym zakładzie. Pracodawca miał obowiązek zatrudnić pracownika w ciągu 14 dni od dnia zgłoszenia gotowości podjęcia pracy. W razie odmowy zatrudnienia osoba zainteresowana mogła w terminie 14 dni od dnia doręczenia jej na piśmie odmowy zwrócić się z wnioskiem o rozstrzygnięcie sprawy do Społecznej Komisji Pojednawczej działającej przy ministrze pracy i polityki socjalnej. Niestety nie jest znana ministerstwu liczba osób, które nie skorzystały w terminie z możliwości ponownego podjęcia zatrudnienia, a które byłyby obecnie tym zainteresowane, co uzasadniałoby rozważanie celowości zmiany przepisów ustawy.    Należy podkreślić, iż czasowe ograniczenie w omawianej ustawie dotyczy jedynie zgłaszania przez osoby zainteresowane gotowości ponownego podjęcia pracy. Natomiast inne uprawnienia, przysługujące z mocy ustawy osobom pokrzywdzonym w sprawach ze stosunku pracy, mogą być nadal dochodzone przed sądem pracy. Dotyczy to w szczególności sprostowania treści świadectwa pracy, co pozwala zniwelować skutki rozwiązania umowy o pracę w zakresie uprawnień pracowniczych uzależnionych od długości okresu zatrudnienia.    4. Należy stwierdzić, że na gruncie obowiązujących w Polsce przepisów prawa (zwłaszcza prawa cywilnego i prawa pracy) było i jest możliwe dochodzenie roszczeń płynących z doznanych krzywd i poniesionych szkód. Jeśli pan poseł widzi konieczność przedsięwzięcia specjalnych inicjatyw rządowych, wyrażam prośbę o bliższe ich sprecyzowanie.    5 i 6. Rząd nie zamierza podjąć inicjatywy ustawodawczej mającej na celu objęcie przepisami ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (DzU nr 142/97, poz. 950) osób, które były ˝zaangażowane w walkę ze stanem wojennym˝.    Pomijając nawet fakt, że wiele milionów osób w Polsce dotknął stan wojenny i byłoby trudno o właściwe kryteria podziału na bardziej i mniej pokrzywdzonych trzeba pokreślić, że walka z systemem komunistycznym była naszym patriotycznym obowiązkiem. Jego wypełnienie zostało nagrodzone. Polska odzyskała niepodległość. Stało się to w wielkiej mierze dzięki zbiorowemu wysiłkowi obywateli. Z pewnością mają oni prawo do wielkiej satyfakcji moralnej. Zwłaszcza musi to dotyczyć tych, którzy zapłacili wyższą cenę. Pozostaje zatem możliwość uhonorowania najbardziej ofiarnych i zasłużonych odznaczeniami państwowymi.    Kierownik Urzędu ds. Kombatantów    Jacek Taylor    Warszawa, dnia 16 czerwca 1998 r.