Debaty sejmoweXII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie wschodniej polityki gospodarczej rządu RP

   W odpowiedzi na interpelację posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej pana Jana Kulasa w sprawie wschodniej polityki gospodarczej rządu RP informuję, co następuje.    I. Wschodnia polityka gospodarcza w latach 1994-1997    1. W latach 1994-1997 obroty handlowe Polski z krajami b. ZSRR wzrosły 2,8 razy, w tym polski eksport zwiększył się 4-krotnie, import 2-krotnie. Tendencje te doprowadziły do przekształcenia się ujemnego dla Polski salda handlowego (-701 mln USD w 1993 r.) w dodatnie: +812 mln USD w 1997 r. W analogicznym okresie globalny eksport RP zwiększył się 1,8 razy, natomiast import wzrósł 2,2 razy.    Wzrasta udział państw b. ZSRR w handlu zagranicznym Polski z ok. 9% w 1993 r. do ok. 12% w 1997 r., szczególnie w globalnym polskim eksporcie (z ok. 8% w 1993 r. do 17,3% w 1997 r.). Kraje te są naszym drugim, po Europie Zachodniej, partnerem handlowym. W 1997 r. Rosja była drugim rynkiem zbytu polskich towarów, natomiast Ukraina - czwartym.    2. W krótkim okresie czasu, po rozpadzie Związku Radzieckiego, stworzone zostały podstawy prawno-traktatowe współpracy gospodarczej. Z większością krajów zawarto umowy o handlu i współpracy gospodarczej, ochronie inwestycji, unikaniu podwójnego opodatkowania. Umowy te odwołują się do powszechnie stosowanych standardów międzynarodowych, w tym GATT/WTO oraz formalnie zapewniają niedyskryminacyjny dostęp polskich towarów i usług do rynków tych krajów.    Problemy polityczno-gospodarcze występujące w Tadżykistanie i Turkmenistanie nie pozwoliły dotychczas na zawarcie z nimi odpowiednich porozumień o handlu i współpracy gospodarczej. Projekty tych umów są obecnie w końcowym stadium przygotowania.    Z najważniejszymi państwami regionu (Rosja, Ukraina, Białoruś) zawarte zostały umowy o współpracy transgranicznej, a także resortowe porozumienia w zakresie: współpracy w sferze rolnictwa, telekomunikacji i transportu, certyfikacji, w sprawach celnych itd.    W celu stworzenia warunków dla stabilnych dostaw gazu ziemnego z Rosji podpisane zostały odpowiednie porozumienia międzyrządowe wiążące budowę systemu gazociągów tranzytowych przez terytorium Polski z wieloletnimi dostawami tego surowca.    Określone bariery w zakresie rozwoju współpracy handlowej i inwestycyjnej stwarza brak praktycznego wdrożenia postanowień niektórych z już podpisanych umów dwustronnych. Dotyczy to m.in.:    - podpisanej w 1992 r. i ratyfikowanej przez Polskę w 1993 r. umowy w sprawie popierania i wzajemnej ochrony inwestycji z Rosją (w wyniku podejmowanych działań i interwencji uzyskano zapewnienie, iż przeciągający się proces ratyfikacji zostanie w najbliższym czasie zakończony przez stronę rosyjską),    - porozumień o wzajemnym uznawaniu atestów badań laboratoryjnych z Rosją i Ukrainą (dotychczas nie zostało akredytowane żadne polskie laboratorium na Ukrainie oraz zaledwie jedno - mechaniczne - w Rosji).    Ponadto Rosja nie podejmuje zagadnień związanych z wielostronnym uregulowaniem spraw majątkowych po b. RWPG. Niezbędne jest również uzgodnienie programu długofalowych działań w celu kompleksowego uregulowania z FR problematyki polskich połowów na Morzu Ochockim. Porozumienia w tej sprawie mają charakter tymczasowy (roczne) i są dla strony polskiej kosztownym, doraźnym rozwiązaniem (ceny kwot połowowych). Powyższe oraz inne problemy są przedmiotem prac międzyrządowych komisji mieszanych ds. handlu i współpracy gospodarczej (z Rosją, Ukrainą, Białorusią, Kazachstanem), intensywnych dwustronnych konsultacji gospodarczych na szczeblu poszczególnych resortów.    3. Wobec krajów nadbałtyckich (Litwa, Łotwa, Estonia) ze względu na ich specyfikę geopolityczną oraz charakter powiązań integracyjnych z Unią Europejską (układy stowarzyszeniowe), prowadzona była konsekwentna polityka liberalizacji w oparciu o tworzenie stref wolnego handlu. Umowa o SWH z Litwą funkcjonuje od 1 stycznia 1997 r., z Łotwą jest stosowana od 1 kwietnia 1998 r., natomiast rozmowy z Estonią są znacznie zaawansowane.    4. Polityka wobec państw regionu wschodniego zakłada tworzenie maksymalnie sprzyjających warunków dla rozwoju handlu oraz usuwanie istniejących barier i ograniczeń. W omawianym okresie Polska udzielała na forum międzynarodowym poparcia staraniom Rosji, Ukrainy i innych państw wschodnich w uzyskaniu członkostwa w WTO.    Szczególnie ważne jest, iż w momencie przyjmowania krajów regionu do WTO nastąpi dostosowanie ich prawa gospodarczego do zasad i reguł przyjętych w praktyce międzynarodowej oraz związany zostanie poziom stawek ceł importowych w tych krajach. Przyczyni się to do stabilizacji warunków handlu na rynkach wschodnich. Strona polska aktywnie uczestniczy w negocjacjach zarówno wielostronnych (systemowych) jak i dwustronnych (głównie taryfowych), opowiadając się, aby procedura akcesji bazowała na ogólnych, wyłącznie merytorycznych, zasadach.    5. Z najważniejszymi partnerami w regionie (Rosja i Ukraina) podjęte zostały działania w zakresie szczegółowej identyfikacji barier i ograniczeń występujących w dwustronnym handlu i współpracy gospodarczej. Końcowy raport z prac polsko-rosyjskiej grupy roboczej został podpisany w grudniu 1997 r. W oparciu o raport Ministerstwo Gospodarki opracowało propozycje działań w celu usuwania poszczególnych barier i ograniczeń, które obecnie są wdrażane w życie przez odpowiednie resorty i organizacje. Zakończenie analogicznych działań polsko-ukraińskiej grupy roboczej planowane jest w połowie bieżącego roku. Należy podkreślić, iż zarówno z Rosją jak i Ukrainą nie była podejmowana tematyka tworzenia strefy wolnego handlu.    6. Ważnym czynnikiem rozwoju stosunków gospodarczych ze Wschodem jest intensyfikacja współpracy transgranicznej i regionalnej, szczególnie z istotnymi gospodarczo regionami Rosji (Obwód Kaliningradzki, Obwód Leningradzki i Sankt Petersburg, Tatarstan, Baszkortostan, Zachodnia Syberia), Ukrainy i Białorusi. Temu celowi służy działalność powołanych rad i komisji ds. współpracy transgranicznej z udziałem przedstawicieli samorządów i podmiotów gospodarczych. Przykładem aktywności polskiej administracji lokalnej w zakresie współpracy regionalnej jest zawarcie w okresie ostatnich czterech lat ponad 40 umów, porozumień, listów intencyjnych oraz innych dokumentów pomiędzy województwami i miastami z regionami Federacji Rosyjskiej. W ramach aktywizacji współpracy przygranicznej szczególne znaczenie będzie miał rozwój Euroregionów utworzonych na granicy wschodniej RP (Karpacki, Bug, Niemen, Bałtyk).    7. Ważne zadania były realizowane w ramach działalności promocyjnej. Region ten w ostatnich latach partycypował w ponad 60% środków z funduszu promocyjnego (w 1997 r. - 64%), przeznaczonych na dofinansowanie udziału polskich podmiotów gospodarczych w różnych formach działań promocyjnych na Wschodzie - wystawy, targi, seminaria.    8. W latach 1994-1997 stworzone zostały podstawy infrastruktury bankowo-finansowej, obsługującej również rynki wschodnie, w szczególności:    a) uruchomiony został system ubezpieczania kredytów eksportowych, gwarantowanych przez skarb państwa. Ubezpieczeniem objęto w pełni ryzyko niehandlowe, a także w transakcjach średnio- i długoterminowych - ryzyko handlowe.    Rozwinięto również system ubezpieczeń kredytów eksportowych na warunkach komercyjnych, dotyczący ubezpieczeń od ryzyka handlowego dla transakcji krótkoterminowych. Jednakże skala kredytów ubezpieczonych przez Korporację Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych SA jest relatywnie niska (limit za 1997 r. został wykorzystany w 33,09%), szczególnie na kierunku wschodnim;    b) uruchomione zostały dopłaty do oprocentowania kredytów eksportowych. Mimo trzyletniego okresu funkcjonowania odpowiedniej ustawy, jej przepisy nie są wykorzystywane przez podmioty;    c) stworzono nowe podstawy prawne dla udzielania poręczeń i gwarancji skarbu państwa.    9. Podjęła prace utworzona w ramach Wspólnej Polsko-Rosyjskiej Komisji ds. Handlu i Współpracy Gospodarczej dwustronna grupa robocza ds. współpracy inwestycyjnej, której jednym z podstawowych zadań jest opracowanie propozycji efektywnego wspierania i zabezpieczania udziału polskich i rosyjskich firm uczestniczących w realizacji priorytetowych przedsięwzięć inwestycyjnych w obu krajach.    10. W latach 1994-1997 zaktywizowała się współpraca polskich banków z instytucjami kredytowo-finansowymi krajów b. ZSRR. Znajduje to swój wyraz w zwiększającej się ilości rachunków korespondenckich, ustanawianiu limitów potwierdzających akredytyw, uruchamianiu krótkoterminowych kredytów. Stopniowo tworzone są warunki dla operacyjnej działalności polskich banków, zwłaszcza na Ukrainie (oddział Lubelskiego Banku Depozytowo-Kredytowego SA w Łucku) i w Rosji (w końcowym stadium jest tworzenie w Moskwie banku siostrzanego ze 100% kapitałem Banku Handlowego w Warszawie SA).    11. Waga regionu dla rozwoju współpracy Polski z zagranicą znalazła swój wyraz w przyjęciu (18 października 1994 r.) i realizacji ˝Rządowego programu rozwoju współpracy gospodarczej z państwami wschodnimi i nadbałtyckimi˝ na lata 1994-1997. Program ten stał się częścią składową polityki zagranicznej państwa, proeksportowej polityki współpracy gospodarczej z zagranicą i programu polityki społeczno-gospodarczej na lata 1994-1997.    Stopień realizacji poszczególnych elementów tego dokumentu jest zróżnicowany. Generalnie pozytywnie należy ocenić wykonanie takich subprogramów jak: ˝Traktaty˝, ˝Promocja˝, ˝Regiony˝; nie zostały natomiast w dostatecznym stopniu zrealizowane subprogramy: ˝Kooperacja˝, ˝Systemy˝. W najbliższym czasie zakończona zostanie kompleksowa ocena powyższego programu.    12. We wrześniu 1997 r. przyjęte zostały ˝Kierunki działań dla pobudzania eksportu˝ wraz z harmonogramem realizacyjnym. Częścią składową programu jest doskonalenie instrumentów proeksportowych oraz podejmowanie działań na rzecz tworzenia dogodnych warunków dla polskich eksporterów na rynkach wschodnich.    II. Transformacja ustrojowa (1989-1997) a wschodnia polityka gospodarcza Polski    1. Zmiany systemowe, w tym odejście od scentralizowanych rozliczeń clearingowych, niemożliwych do utrzymania w warunkach transformacji do gospodarki rynkowej oraz zjawiska kryzysowe, które wystąpiły w gospodarkach Polski i krajów na obszarze b. ZSRR, spowodowały głęboki spadek obrotów handlowych RP z tym regionem. Spadek ten dotyczył przede wszystkim polskiego eksportu. Pod koniec 1993 r. poziom dostaw polskich towarów na rynki krajów b. ZSRR stanowił zaledwie 40% dostaw z 1989 r. Od 1994 r. obroty handlowe z tym regionem systematycznie rosną, w tempie przewyższającym globalne wskaźniki polskiego handlu zagranicznego. Ten dynamiczny rozwój handlu z państwami b. ZSRR jest w znacznej mierze wynikiem działalności firm prywatnych, w tym przede wszystkim małych i średnich przedsiębiorstw, które lepiej przystosowują się do warunków gospodarki rynkowej. Obecnie sektor prywatny realizuje ok. 80% eksportu do tego regionu, a w przypadku dostaw na rynek rosyjski prawie 90%. Tym samym wdrażane instrumenty proeksportowe będą w większym stopniu dostosowane do warunków działalności prywatnych firm, przede wszystkim small biznesu.    2. W strukturze towarowej handlu nastąpiły zasadnicze zmiany. W 1989 r. w polskim eksporcie do ZSRR przeważały wyroby przemysłu elektromaszynowego (62%); udział towarów rolno-spożywczych był niewielki (4,2%). Z kolei w polskim imporcie dominowały paliwa i energia (50%) oraz wyroby przemysłu elektromaszynowego (28%). Obecnie w polskim eksporcie przeważają towary konsumpcyjne, zwłaszcza artykuły rolno-spożywcze (32,8% udział w 1997 r.); znaczącą pozycją stał się eksport mebli (ok. 10%). Jednocześnie udział dóbr inwestycyjnych w polskim wywozie obniżył się w 1997 r. do 12,5%, co wiąże się ze spadkiem aktywności inwestycyjnej w krajach b. ZSRR, zwłaszcza w Rosji (w latach 1989-1997 nakłady inwestycyjne w FR obniżyły się aż o 75%), a w dalszej kolejności z wysokim ryzykiem inwestycyjnym w tych państwach oraz relatywnie niską zdolnością finansową naszych przedsiębiorstw. W imporcie z tego regionu zasadniczo wzrósł udział produktów mineralnych - do 73,5% w 1997 r. (głownie w wyniku wzrostu przewozu ropy naftowej i gazu ziemnego z Rosji), a spadł udział wyrobów elektromaszynowych do 3,3%.    3. Państwa regionu wschodniego traktowane są jako perspektywiczne, potencjalnie bardzo chłonne rynki zbytu polskich towarów rynkowych, zwłaszcza rolno-spożywczych, a w miarę stabilizacji produkcyjnej i wzrostu aktywności inwestycyjnej w krajach b. ZSRR, również dóbr inwestycyjnych oraz usług. Wzrost eksportu dóbr inwestycyjnych wymaga wdrożenia efektywnych form i mechanizmów finansowych pozwalających na rozszerzenie skali polskiego eksportu realizowanego na warunkach kredytowych. Szacuje się, że jedynie 2% polskiego eksportu finansowane jest na zasadach płatności odroczonej, podczas gdy w skali światowej wielkość ta sięga 90%, a w przypadku towarów inwestycyjnych i kontraktów budowlano-montażowych praktycznie całość eksportu realizowana jest na warunkach kredytowych.    4. Jednocześnie dostawy z kierunku wschodniego stanowią ważne źródło zaopatrzenia gospodarki narodowej w podstawowe surowce - gaz ziemny, ropa naftowa, ruda żelaza, bawełna, nawozy potasowe, wśród których strategiczne znaczenie dzisiaj posiadają już tylko dostawy gazu ziemnego z Rosji pokrywające zapotrzebowanie Polski w ponad 90%. Podejmowane są działania ukierunkowane na dywersyfikację kierunków importu gazu, co pozwoli zwiększyć bezpieczeństwo energetyczne kraju.    O kierunkach importu pozostałych ważnych towarów, w tym przede wszystkim ropy naftowej, decydują wyłącznie warunki komercyjne. Te właśnie względy zadecydowały w 1997 r. o 14% wzroście wartości przywozu ropy z FR (75% udział w globalnych dostawach tego surowca do Polski).    5. Na początku lat dziewięćdziesiątych nastąpiła rynkowa weryfikacja powiązań handlowych między RP a b. ZSRR pod kątem ich konkurencyjności z dostawcami z innych krajów. Nie utrzymały się powiązania kooperacyjno-specjalizacyjne wykształcone w ramach b. RWPG. Obecnie, pomimo istnienia określonych przykładów, współpraca produkcyjna nie odgrywa większej roli w stosunkach gospodarczych RP z tym regionem.    Jednocześnie kraje b. ZSRR stają się największym odbiorcą polskich inwestycji (ok. 140 mln USD). Dotyczy to przede wszystkim Rosji (ok. 50 mln USD), Ukrainy (ok. 40 mln USD), Białorusi (ok. 30 mln USD), państw nadbałtyckich (ok. 15 mln USD). Inwestycje te są kierowane głównie w handel i pośrednictwo, ale są też przykłady w sferze produkcyjnej (środki transportu miejskiego, maszyny rolnicze, elastomerowe amortyzatory, technika gospodarstwa domowego, przetwórstwo rolno-spożywcze, materiały budowlane, meblarstwo).    Dynamiczny rozwój współpracy z regionem wschodnim, odnotowany po 1994 r., był w dużej mierze zasługą aktywności handlowej polskich firm w obszarach niedoborów konsumpcyjnych, które wystąpiły w tych krajach. Jak wskazują doświadczenia transformacji w państwach Europy Środkowej, w tym w Polsce, jest to zjawisko przejściowe. Pozycja Polski na rynkach wschodnich jest w znacznej mierze uwarunkowana przejściem od prostego handlu do innych form współdziałania gospodarczego, takich jak współpraca produkcyjna i inwestycyjna. Przemawiają za tym zarówno nasilające się od 1995 r. procesy reintegracyjne na terenie WNP (unia celna pomiędzy Rosją, Białorusią, Kazachstanem i Kirgistanem) oraz rosnąca konkurencja krajów Europy Zachodniej i Środkowej. Największe perspektywy rozwoju współpracy należy upatrywać w rolnictwie, przetwórstwie rolno-spożywczym, w przemyśle maszyn rolniczych, środków transportu miejskiego, materiałów budowlanych, energetyce, farmacji, w przemyśle lekkim. Znaczne rezerwy tkwią również w rozbudowie infrastruktury bezpośredniej sprzedaży polskich towarów na Wschodzie - składy celne, sklepy itp.    6. Dotychczasowa realizacja założeń polityki współpracy gospodarczej ze Wschodem pozwala na stwierdzenie, iż nie sprawdza się teza o wchodzeniu krajów Europy Zachodniej do tego regionu za pośrednictwem Polski (idea ˝pomostu˝ Zachód - Wschód). Wschodnia polityka gospodarcza RP winna być ukierunkowana przede wszystkim na tworzenie warunków dla rozwoju korzystnej współpracy dwustronnej. Dobre interesy polskich podmiotów z partnerami w Rosji, Ukrainie i pozostałych krajach wschodnich będą najlepszą ofertą wobec firm zachodnich do podejmowania współdziałania z naszymi przedsiębiorstwami, w tym ukierunkowanego na rynki krajów b. ZSRR.    III. Inicjatywy i działania w celu zwiększenia aktywności i skuteczności gospodarczej Polski w polityce wschodniej    1. Podstawowe zadania polskiej polityki zagranicznej w 1998 r. określone zostały w dokumencie przyjętym przez Radę Ministrów 24 lutego br. Ważną rolę w tym dokumencie nadano dalszemu rozwojowi stosunków z państwami Europy Wschodniej, szczególnie intensyfikacji kontaktów gospodarczych, co wymaga usuwania istniejących barier, m.in. poprzez poszerzenie sieci powiązań bankowych i w dziedzinie ubezpieczeń operacji handlowych oraz inwestycji.    2. Wobec krajów nadbałtyckich kontynuowana będzie konsekwentna polityka liberalizacji, co znajdzie wyraz m.in. w dalszej liberalizacji handlu towarami przemysłowymi z Litwą (od 1 lipca br.) oraz podpisaniu umowy o strefie wolnego handlu z Estonią.    3. Realizowane będą ˝Kierunki działań dla pobudzania eksportu˝, w tym w części przewidującej stworzenie niezbędnej infrastruktury finansowej, ubezpieczeniowej i gwarancyjnej umożliwiającej weryfikację ryzyka kredytowego w polskim eksporcie na rynki Rosji, Ukrainy i inne rynki b. ZSRR. Będący integralną częścią ˝Kierunków˝ harmonogram działań rządu dla pobudzania eksportu przewiduje m.in.:    - zwiększenie skali ubezpieczeń kontraktów eksportowych, zwłaszcza gwarantowanych przez skarb państwa, co ma szczególnie ważne znaczenie na kierunku wschodnim,    - tworzenie warunków do ograniczenia ryzyka kredytowego w polskim eksporcie do Rosji i na inne rynki wschodnie,    - aktywizację działań w zakresie usuwania barier i ograniczeń występujących w handlu z krajami Europy Środkowej i Wschodniej.    4. Zostały podjęte i będą kontynuowane prace związane z wdrożeniem Consensusu OECD dotyczącego porozumienia w sprawie wytycznych dla oficjalnie wspieranych kredytów eksportowych. Oficjalne wspieranie państwa przy finansowaniu eksportu może przyjąć formę:    - bezpośredniego kredytowania,    - refinansowania, wyrównania różnic (subsydiowania) stóp procentowych (rozwiązania ustawowe dotyczące wprowadzenia nowego mechanizmu dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych, przewidującego uproszczenie procedur i zwiększenie dostępności tego instrumentu dla podmiotów, zostaną przygotowane w bieżącym roku),    - ubezpieczania kredytów eksportowych,    - oficjalnej pomocy krajom słabo rozwiniętym związanej z dostawą towarów i usług.    Podjęcie powyższych inicjatyw będzie miało istotne znaczenie dla zwiększenia skuteczności gospodarczej Polski w polityce wschodniej.    5. Kontynuowany będzie aktywny udział w procedurze akcesji krajów wschodnich do WTO. Stanowisko Polski w tych pracach opiera się na uzyskaniu maksymalnie niskiego poziomu związania ceł importowych w tych państwach w odniesieniu do towarów będących przedmiotem bieżącego oraz długofalowego zainteresowania naszych podmiotów gospodarczych. Będziemy również dążyć do stabilizacji systemowych warunków dostępu do rynków wschodnich poprzez egzekwowanie stosowania zasad i reguł powszechnie obowiązujących w praktyce międzynarodowej.    6. W uzasadnionych przypadkach przewiduje się udzielanie przez Polskę kredytów towarowych, które rozszerzą dostęp do rynków wschodnich dla polskich towarów, głównie inwestycyjnych oraz usług. Mając na względzie podniesienie bezpieczeństwa transakcji zawieranych między polskimi i ukraińskimi partnerami, przygotowane zostało porozumienie o współpracy kredytowej (podpisane 23 maja br.).    Zaproponowano stronie ukraińskiej skorzystanie z udzielanych przez polskie banki kredytów komercyjnych na realizację dostaw inwestycyjnych na Ukrainę. Udzielane na mocy tego porozumienia kredyty komercyjne ubezpieczane będą w KUKE SA w ramach gwarantowanych przez skarb państwa ubezpieczeń kontraktów eksportowych. Rząd Ukrainy będzie gwarantował ich spłatę. W pierwszej fazie zakłada się udzielenie kredytów w wysokości 20 mln ECU.    7. Kontynuowane będą działania w zakresie usuwania barier i ograniczeń w handlu i współpracy gospodarczej Polski z Rosją i Ukrainą. W odniesieniu do Rosji dotyczy to m.in. likwidacji ograniczeń pozataryfowych i technicznych (w tym w zakresie przywozu towarów do Obwodu Kaliningradzkiego, wyłączeń towarowych z procedury TIR), certyfikacji, mechanizmów finansowych itd. Na te zagadnienia ukierunkowane również będą prace międzyrządowych komisji mieszanych ds. handlu i współpracy gospodarczej. W roku bieżącym planuje się przeprowadzenie posiedzeń tych organów m.in. z Białorusią, Ukrainą i Rosją.    8. Zamierza się utrzymać znaczący udział krajów wschodnich w wydatkowaniu środków promocyjnych, zwłaszcza w odniesieniu do eksportu artykułów rolno-spożywczych, maszyn i urządzeń oraz technologii związanych z przetwórstwem rolno-spożywczym oraz mebli. Jednocześnie ograniczone możliwości budżetowe powodują, iż systemem refundacji Ministerstwa Gospodarki zostaną objęte jedynie przedsięwzięcia najbardziej efektywne oraz stanowiące perspektywiczne pole zainteresowania polskich producentów. Tym niemniej w 1998 r. 12 znaczących imprez targowo-wystawienniczych na obszarze b. ZSRR będzie objęte systemem refundacji.    9. Polska jest głównym krajem tranzytowym w relacji Europa Zachodnia - kraje b. ZSRR w transporcie drogowym i kolejowym. Plany budowy autostrad, modernizacji linii kolejowych uwzględniają potrzeby wynikające ze zwiększającej się skali przewozów na tym kierunku, co stworzy dodatkowe możliwości rozwoju polskich usług.    Jednym z kluczowych zagadnień stanie się w najbliższym czasie realizacja przedsięwzięć inwestycyjnych (z wykorzystaniem zachodnich źródeł finansowania), ukierunkowanych na rozwój infrastruktury transportowej (m.in. budowa i modernizacja magistrali kolejowej i drogi Berlin - Warszawa - Mińsk - Moskwa) oraz na rozbudowę i modernizację przejść granicznych. W stadium analiz jest również udział Polski w budowie magistrali transportowo-komunikacyjnej na Ukrainie, w tym ropociągu Odessa - Brody.    10. Ważnym czynnikiem rozwoju handlu ze Wschodem będzie dalsza aktywizacja placówek ekonomiczno-handlowych. Ich działalność zostanie w maksymalnym stopniu ukierunkowana na działalność promocyjną oraz informacyjną obsługę podmiotów gospodarczych.    IV. Strategia gospodarcza państwa w polityce wschodniej    Intensyfikacja skali i form obrotu gospodarczego z krajami wschodnimi będzie jednym z podstawowych kanonów naszej zagranicznej polityki gospodarczej. Transformacja systemowa tych krajów jest obecnie silnie zróżnicowana i wysoce nierównomierna co do stopnia swego zaawansowania. Ta okoliczność, wraz z niedostatkami politycznej stabilizacji w regionie i utrzymującymi się tam trudnościami płatniczymi, to źródło istotnych ryzyk i ograniczeń, utrudniających długofalowe projektowanie polityki handlowej w stosunku do tego obszaru.    Priorytety Polski na Wschodzie są pochodną wagi gospodarczej poszczególnych krajów i w perspektywie najbliższych lat nie ulegną zmianie. Szczególne znaczenie będzie miał nadal rozwój współpracy z Rosją i Ukrainą, Białorusią, państwami nadbałtyckimi a w dalszej kolejności z krajami azjatyckimi, przede wszystkim z Uzbekistanem i Kazachstanem oraz z Zakaukaziem.    Obecne działania rządu koncentrują się na traktatowym i systemowym (kredyty, gwarancje), wspieraniu odbudowy i rozwoju stosunków głównie z Ukrainą, państwami bałtyckimi i Rosją. Wspieramy też włączanie tych partnerów do systemu międzynarodowych norm regulujących zachowania gospodarcze i handlowe. Bilateralnie i przez instytucje międzynarodowe (WTO, organy Unii Europejskiej) uczestniczymy w przekazywaniu tym krajom doświadczeń dotyczących transformacji. Jednocześnie w stosunkach z zachodnimi rządami i inwestorami podejmowane są działania w zakresie dyskontowania faktu naszego większego zaawansowania w procesie budowy sprawnej gospodarki rynkowej jako argumentu na rzecz traktowania Polski w charakterze bezpiecznego obszaru inwestycji obsługujących też rynki wschodnie.    Strategia gospodarcza państwa zakłada, aby poprzez samodzielne identyfikowanie i ochronę naszych interesów na Wschodzie Polska zachowała zdolność do gospodarczego dyskontowania swojej dotychczasowej obecności oraz rozwoju współpracy w tym regionie również w warunkach postępującej integracji z Unią Europejską i jej wspólną zewnętrzną polityką handlową.    V. Oddziaływanie Unii Europejskiej na aktywność gospodarczą Polski na kierunku wschodnim    Zarówno Komisja Europejska, jak i główni partnerzy UE pozytywnie odnoszą się do procesu odbudowy i rozwoju naszej pozycji handlowej na Wschodzie. Aktywność w tym regionie podwyższa atrakcyjność Polski jako miejsca do inwestowania i partnera w kooperacji przemysłowej. Obecność na rynkach wschodnich jest elementem programów restrukturyzacji polskiego przemysłu, opracowywanych przy współudziale instytucji unijnych.    Należy jednak mieć na uwadze, iż jednoznacznie określonym priorytetem polityki zagranicznej jest perspektywa przyłączenia się Polski do UE i wynikające z procesu przygotowawczego zobowiązania i priorytety. Wpływa to w określonym stopniu na wybór środków i form realizacji wschodniej polityki gospodarczej. Zakładając tworzenie maksymalnie korzystnych warunków dla inicjatyw gospodarczych na rynkach wschodnich, nie przewiduje się jednak w najbliższym czasie tworzenia układów preferencyjnych z krajami WNP.    Warunkiem zawarcia umów o SWH jest przystąpienie tych państw do WTO oraz winno być poprzedzone konsultacjami z UE (na mocy postanowień art. 27 ust. 2 Układu Europejskiego). W przypadku umów RP z FR i Ukrainą wymóg ten byłby z pewnością egzekwowany przez UE ze szczególną dokładnością ze względu na polityczne i gospodarcze znaczenie tych krajów.    W niedalekiej przyszłości przyjęcie przez Polskę standardów ekologicznych, norm bezpieczeństwa technicznego Unii, polityki wizowej itp. będzie miało określony wpływ na współpracę gospodarczą, w tym handel, z krajami wschodnimi.    Powyższe uwarunkowania nie mogą być rozpatrywane w kategoriach oddziaływania państw Unii na aktywność gospodarczą Polski na kierunku wschodnim. Jest to świadomie podjęta decyzja integracyjna.    Należy również odnotować wzrastającą konkurencję polskich firm z dostawcami z krajów UE na rynkach wschodnich. Niekiedy subwencjonowane towary unijne skutecznie konkurują zarówno z polskimi produktami, jak i towarami innych krajów trzecich.    VI. Zjawisko szarej strefy w stosunkach gospodarczych w polityce wschodniej    Określenie skali tzw. szarej strefy w ogóle i na kierunku wschodnim w szczególności jest w praktyce niemożliwe. Brakuje wiarygodnych wskaźników, które mogłyby stanowić podstawę do kwalifikacji tego zjawiska. Istnienie takich wskaźników prowadziłoby do znajomości wymiernych czynników rozwoju tej strefy. W konsekwencji byłaby możliwa pełna identyfikacja zjawiska i zwalczania zjawisk patologicznych nie stanowiłoby zasadniczego problemu.    Komenda Główna Policji szacuje, że tzw. szara strefa w Polsce dokonuje obrotu sumą około 38 mld zł w skali rocznej. Jej dochody pochodzą głównie z przestępstw pospolitych oraz oszustw celnych i podatkowych. Jednakże już ilościowy i wartościowy rozmiar przemytu, np. alkoholu, są wielkościami niemożliwymi do oszacowania. Dostępne dane pozwalają tylko na ogólne oszacowanie zjawiska. Można przy tym przyjąć wręcz bezdyskusyjnie tezę, że zidentyfikowany przez właściwe służby przemyt stanowił tylko niewielką część nielegalnego obrotu wyrobami alkoholowymi w skali kraju.    VII. Instrumenty dostępne dla przedsiębiorców, indywidualnych biznesmenów angażujących się gospodarczo w państwach wschodnich    1. Poza preferencyjnym poziomem stawek celnych w ramach podpisanych umów o strefach wolnego handlu z krajami nadbałtyckimi, nie przewiduje się szczegółowych ulg przy prowadzeniu handlu i współpracy gospodarczej na rynkach wschodnich. Przedsiębiorcy podejmujący współpracę gospodarczą na tym kierunku mogą natomiast skorzystać z ogólnie obowiązujących instrumentów wspierania eksportu.    2. Zgodnie z ustawą z dnia 5 stycznia 1995 r. o dopłatach do oprocentowania niektórych kredytów bankowych oraz rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1995 r. w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i trybu udzielania dopłat przeznaczonych na finansowanie kontraktów eksportowych , dopłata do oprocentowania kredytów eksportowych może być udzielona, jeżeli przedmiotem kontraktu eksportowego jest dostawa gotowych obiektów, pojazdów, statków powietrznych, jednostek pływających i urządzeń transportowych, maszyn, urządzeń i sprzętu elektrycznego, przyrządów, narzędzi i aparatury pomiarowej oraz usług budowlano-montażowych i technicznych, a także innych - poza wymienionymi powyżej - towarów, jeżeli wartość kontraktu wynosi co najmniej 0,5 mln ECU. Dopłatę, udzielaną na podstawie umowy między Ministerstwem Gospodarki i bankiem, może otrzymać bank udzielający kredytu na sfinansowanie kontraktu eksportowego, o wartości co najmniej 100 tys. ECU i na okres nie krótszy niż 6 miesięcy. Kwoty dopłat ustalane są corocznie w ustawie budżetowej. Jak już wspomniano w pkt. III, obecnie trwają prace w zakresie wprowadzenia nowego mechanizmu stosowania dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych, które mają na celu m.in. uproszczenie procedur oraz zwiększenie dostępności tego instrumentu dla zainteresowanych podmiotów gospodarczych.    3. Ustawa z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez skarb państwa i niektóre osoby prawne przewiduje możliwość udzielenia poręczeń na kredyty inwestycyjne przeznaczone na realizację przedsięwzięć zapewniających m.in. rozwój eksportu dóbr i usług. Poręczenia te mogą być również udzielane przez Bank Gospodarstwa Krajowego i dotyczą kredytów o wartości nie przekraczającej 1,5 mln ECU, a więc przeznaczonych przede wszystkim dla sektora małych i średnich przedsiębiorstw.    4. W funkcjonującym systemie wspierania eksportu istnieje również możliwość skorzystania z ulg inwestycyjnych zgodnie z ustawami o podatku dochodowym od osób prawnych oraz od osób fizycznych. Ulgi inwestycyjne w podatku dochodowym stwarzają możliwość odliczenia od dochodu podlegającego opodatkowaniu całości lub części wydatków inwestycyjnych pod warunkiem osiągnięcia przychodów z eksportu na poziomie ponad 8 mln ECU lub 50% udziału tych przychodów w ogólnych przychodach ze sprzedaży.    5. Duże znaczenie przywiązywane jest do wspierania eksportu realizowanego przez małe i średnie przedsiębiorstwa. Obok instrumentów o charakterze systemowym należy tu wspomnieć również o możliwościach jakie stwarza program EXPROM II. Program ten jest przedsięwzięciem finansowanym ze środków PHARE, realizowanym pod patronatem Ministerstwa Gospodarki i przeznaczonym dla małych i średnich przedsiębiorstw produkcyjnych, prowadzących eksport bezpośredni na rynki europejskie, przede wszystkim krajów UE, CEFTA i europejskich krajów WNP.    Program adresowany jest do przedsiębiorstw z następujących sektorów: odzieżowy, odlewniczy, meblarski, komponenty i podzespoły motoryzacyjne, narzędzia i aparatura medyczna oraz wyroby z tworzyw sztucznych. Celem programu, obejmującego ok. 200 małych firm, jest zwiększenie eksportu tych przedsiębiorstw poprzez podniesienie ich konkurencyjności na najważniejszych rynkach zbytu. Realizacja programu polega na przeprowadzeniu analizy i oceny pozycji konkurencyjności firmy, opracowaniu planu rozwoju eksportu, dofinansowywaniu szkoleń, doradztwa oraz działań promocyjnych. Możliwe jest również uzyskanie dotacji na inwestycje proeksportowe.    6. Wśród propozycji rozwiązań w zakresie mechanizmów i instrumentów rozliczeniowych, które mogą stanowić, obok zasad stosowanych dotychczas, alternatywną formę rozliczeń stymulującą wymianę handlową należy również wymienić:    - rozliczanie transakcji w drodze otwierania rachunków LORO,    - wprowadzenie do rozliczeń złotego w ramach ustawy Prawo dewizowe.    7. Zakładamy, iż praktyczna realizacja inicjatyw i działań wymienionych w pkt. III stworzy nowe, dodatkowe możliwości wspierania obecności gospodarczej polskich przedsiębiorców na rynkach krajów wschodnich, w tym poprzez tworzenie warunków do zwiększania skali ubezpieczeń kredytów eksportowych, usuwanie istniejących barier i ograniczeń (technicznych, certyfikacyjnych, przewozowych i innych). Wszystkie podejmowane działania ukierunkowane będą na zwiększenie dostępu polskich podmiotów gospodarczych do rynków państw b. ZSRR.    Minister    Janusz Steinhoff    Warszawa, dnia 3 czerwca 1998 r.